Sưu tầm nghệ thuật Đương đại: Đơn giản không ?

Adam Lindemann

 

 

Bức tranh "Vô đề" của JEAN MICHEL BASQUIAT - mà chủ sở hữu không ai khác là vợ chồng nhà Adam Lindemann - 
trong tối đấu giá tại nhà Christie's ở New York ngày 10/5/2016 đã bán được 57,3 triệu USD





Tạp chí Mỹ thật số 281-282 (5&6/2016) đã đăng phần đầu câu chuyện sưu tầm nghệ thuật đương đại thú vị của nhà sưu tập tên tuổi người Mỹ Adam Lindemann, với những lý do bước vào ‘cuộc chơi’ đầy đam mê và giàu tính văn hoá này. Trong phần cuối, sưu tập gia sẽ chia sẻ những kinh nghiệm bổ ích của bản thân khi bắt tay vào sưu tầm nghệ thuật đương đại. (Nguồn: “Collecting Contemporary Art”, NXB Taschen ấn hành năm 2010)

Khởi đầu

Bạn quyết lao vào cuộc phiêu lưu sưu tầm những tác phẩm nghệ thuật đương đại đầu tiên cho riêng mình? Trước hết, cũng cần một số lời khuyên chăng? Dù là một bức tranh sinh động giá vài chục ngàn đô thường thấy trong Whitney Biennial hay những điêu khắc kim loại đắt tới hàng trăm ngàn của các nghệ sĩ hàng đầu thì bạn vẫn muốn tham vấn chuyên gia, đúng không?. Nhưng nên nhớ: ai cũng có quan điểm riêng, và với nghệ thuật đương đại, sự đồng thuận đúng ra chỉ đang hình thành và luôn thay đổi. Hãy luôn nhớ điều đó trong tâm trí trước khi bạn đặt câu hỏi mà không ai trả lời thay bạn được: Nó có đáng mua không?

Khi bắt đầu tìm kiếm những tác phẩm khác lạ, mới mẻ, tôi rất mê Takashi Murakami - một hoạ sĩ đang nổi người Nhật. Murakami là một cái tên có giá trị; tác phẩm của anh không giống bất cứ thứ gì tôi từng gặp. Thế giới manga và hoạt hình ngập tràn cảm hứng của Murakami đã tích hợp tất cả những gì tôi thích của Andy Warhol, Jeff Koons và Damien Hirst, nó lồng trong xoắn vặn kiểu Nhật cực kỳ độc đáo. Song là người mới sưu tầm tranh của các nghệ sĩ trẻ, tôi cũng loay hoay lắm. May thay, tôi gặp được Amalia Dayan, một chuyên gia của nhà đấu giá Phillips de Pury Luxembourg, người sau này làm việc cho Gagosian Gallery trước khi lập cơ ngơi riêng của mình (và hiện là vợ tác giả - ND). Nàng giúp tôi tiếp cận các tác phẩm chất lượng cao nhất; giới thiệu cho tôi nhiều cơ hội tuyệt vời, cả về nghệ thuật lẫn tài chính.

Lúc tên tuổi Murakami bắt đầu nóng trên sàn đấu giá với giá tác phẩm lên tới 500.000 - 600.000 đôla, tôi nhớ có nhà sưu tập khả kính đã phàn nàn: - “Giá tranh anh này vọt nhanh quá thế thì hay ho gì.” Những đại lý khác càu nhàu: - “Đấy chỉ là kiểu bùng nổ như bong bóng xà phòng ấy mà”; còn những người không mặn mà với Murakami thì im thít. Nhờ ghi được các kỷ lục, thị trường tranh của Murakami bùng phát, và anh nhanh chóng có một triển lãm hồi cố tại Bảo tàng Nghệ thuật Đương đại Los Angeles vào năm 2007.

Bạn thấy không, sự bất đồng của các chuyên gia đối với các nghệ sĩ trẻ đã xảy ra như vậy, mà điều đó với thị trường đương đại không hẳn là dở. Hãy nhớ: khi ra quyết định mua tác phẩm của một nghệ sĩ trẻ thì bạn - với tư cách một nhà sưu tập - đã góp phần ghi tên nghệ sĩ đó vào lịch sử đấy.

 

Các vấn đề cơ bản

Trước khi nghe chuyên gia khuyên nhủ, ta nên nắm được một số thuật ngữ và mẹo cơ bản cũng như hiểu biết nhất định về bốn loại địa chỉ có thể mua bán nghệ phẩm.

 

1. Mua trên thị trường sơ cấp

Tốt hơn hết là không phải mua qua nhà đấu giá. Trong thế giới hiện đại, ai cũng muốn mua trên thị trường sơ cấp, có nghĩa là mua trực tiếp từ các đại lý cấp một của nghệ sĩ - thường là các chủ phòng tranh hay đại lý.

Trước hết, ta muốn những thứ mới tinh, nghệ thuật mới, những tác phẩm của một họa sĩ nào đó không hẳn đang ‘ăn khách’, mà quan trọng là nó rẻ. Đại lý bao giờ cũng có giá bán ban đầu thấp hơn giá đấu giá, vì ông/bà ấy bán trong suốt 365 ngày một năm, do đó giá trên thị trường sơ cấp nói chung là thấp nhất. Thật đơn giản, phải không nào? Chưa chắc đâu. Mỗi nghệ sĩ đang ‘hot’ đều có đơn hàng dài của đại lý, nghĩa là ta sẽ có được một hoặc hai tác phẩm của người họa sĩ mình thích chỉ khi gallery không gặp khách ‘sộp’ hơn. Ta chỉ có thể mua được tác phẩm ưng ý, nhưng với điều kiện phải ký cam kết khi muốn bán nó thì nơi đầu tiên gửi bán sẽ là gallery mà ta đã mua (tức là ta sẽ không gửi bán tại nhà đấu giá trước khi thông báo và nhượng lại tác phẩm cho gallery).

Các đại lý thường đề nghị nhà sưu tập ký hợp đồng bán lại – nhằm bảo vệ họa sĩ của mình, tránh việc họ có thể là nạn nhân của các vụ đấu giá, và như vậy, giữ được quyền kiểm soát thị trường đối với họa sĩ và đảm bảo rằng mọi giao dịch sơ cấp đều diễn ra thông qua gallery. Nếu ta mua một tác phẩm và không có ý định bán nó, thì cứ nhắm mắt ký ngay với gallery thỏa thuận, nhưng nếu có ý định đầu tư vào thị trường nghệ thuật thì nên kiểm tra kỹ các điều khoản của các hợp đồng (một số đề mục trong các thỏa thuận chắc gì đã tuân thủ các quy định của pháp luật!). Hoặc nếu có ý định mua tác phẩm nghệ thuật nhằm hiến tặng cho bảo tàng thì đại lý sẽ không yêu cầu bạn ký hợp đồng bán lại. 
 


JEAN MICHEL BASQUIAT - Vô đề

 



2. Mua trên thị trường thứ cấp

Nếu nghi ngờ gallery ‘bơm thổi’ những họa sĩ bạn thích, và đại lý không có món nào mới để bán cho bạn, nhưng thực sự bạn muốn sưu tầm tác phẩm của những họa sĩ đó, thì cứ mạnh dạn hỏi một đại lý xem liệu họ có tác phẩm nào bán lại không (có thể cả những tác phẩm ai đó nhờ đại lý bán lại theo hợp đồng như đã nêu trên). Hãy cẩn thận, tác phẩm đó có thể ‘chát’, mà cũng có thể là món thực sự ‘ra gì’. Nếu đấy đúng là thứ bạn tìm, hẳn bạn đã gặp may, mà lại không bị bất kỳ ràng buộc nào. Ta có quyền bán nó ở bất cứ chỗ nào và cho bất kỳ ai bạn muốn, dù vẫn có thể muốn nhượng nó lại cho đại lý ban đầu chỉ để chắc chắn rằng họ vẫn nhớ tới mình trong tương lai khi họ có các tác phẩm tốt!

 

3. Mua tại cuộc đấu giá

Nếu mua trượt tác phẩm mình thích tại thị trường sơ cấp và vẫn không kiếm được ở thị trường thứ cấp, có lẽ ta phải mua nó tại nhà đấu giá. Không còn lựa chọn nào khác. Các tác phẩm lớn thường được bán đấu giá và thuộc về người trả giá cao nhất. Ở đây, sẽ không có kiểu giảm giá hơn 10% như ở gallery. Tại nhà đấu giá, như Sotheby's, Christie's hoặc Phillips, bạn sẽ phải trả một lệ phí bảo đảm là 20% ngay cho 200.000 đôla đầu tiên, sau đó còn phải chi thêm cho nhà cái 12% nữa. Mà cũng chả là vấn đề gì nếu các tác phẩm có tuổi từ 5 năm trở lên, đó có thể là cơ hội cuối cùng để ta có được tác phẩm thời kỳ đầu của một nghệ sĩ.

Danh mục tác phẩm đấu giá thường được công bố vài tuần trước khi bán. Bạn hãy đăng ký hoặc lập một tài khoản với nhà đấu giá để nhận các thông tin cơ bản về những món mà bạn quan tâm và ‘tập dượt’ trước ở nhà. Cũng tốt nếu bàn bạc được với các nhà sưu tập khác, các đại lý, các chuyên gia tư vấn, v.v., và tìm được những người cùng quan tâm tới các món sắp đấu giá. Thông thường, các đại lý sẽ đặt giá đấu thầu cho những tác phẩm của các họa sĩ riêng thuộc ‘kho hàng’ của họ, và sẽ cố gắng kiểm soát việc đấu thầu các tác phẩm. Hãy chắc chắn rằng bạn sẽ nhận được một báo cáo về tình trạng tác phẩm bạn đang tìm kiếm từ nhà đấu giá, nó sẽ cho bạn những thông tin cần thiết về chất liệu và chất lượng của tác phẩm - những thông số quan trọng cần xem xét, nhất là với tác phẩm cao giá của các nghệ sĩ nổi tiếng. Sau đó, trước khi quyết định đấu giá, hãy nói chuyện với đại lý chính của nghệ sĩ để xem tác phẩm đã được mua bán lần nào chưa. Nếu có thể, với các tác phẩm đã mua đi bán lại nhiều lần, bạn nên cố gắng có được những tin sốt dẻo về tác phẩm mình đang nhắm đến, mặc dù điều này đòi hỏi một số thủ thuật chuyên môn và có lẽ cần cả thông tin nội bộ, ‘tay trong’.

Hãy dành thời gian suy xét kỹ trước khi quyết định đi đấu giá; đây là lúc nắm bắt các thông tin và ý kiến, kể cả những tin đồn cũng rất hữu ích. Một khi đã tới nhà đấu giá, bạn sẽ bị cuốn vào không khí chung của cả gian đấu giá, bị hút vào các cuộc tranh giành món hàng, và ít có cơ hội giữ được sự độc lập và tỉnh táo về tinh thần.

4. Mua tại hội chợ nghệ thuật

Hội chợ nghệ thuật cũng là nơi trao đổi mua bán hữu hiệu. Do đặc điểm mật độ trưng bày tác phẩm dày đặc và tốc độ giao dịch khẩn trương, hội chợ là nơi trải nghiệm hoàn toàn khác biệt. Sự bùng nổ số lượng giao dịch tại các hội chợ nghệ thuật lớn (như Art Basel, Art Basel Miami Beach, Armory Show ở New York và Hội chợ nghệ thuật Frieze ở London), cũng như lượng người xem đông đảo đã gây áp lực lên tất cả các gallery, buộc họ phải tìm cách trưng bày những tác phẩm hấp dẫn nhất của các nghệ sĩ hàng đầu của họ tại hội chợ. Lưu ý: khi đến hội chợ và thấy hầu hết các mặt hàng tốt nhất đã được bán rồi, thì nên nhớ rằng đó là do các gallery và người mua đã có giao dịch từ trước khi khai mạc hội chợ. Hơn nữa, vai trò của hội chợ không chỉ là bán hàng mà còn quảng cáo. Các gallery thường đem tới đây một vài tác phẩm ‘chim mồi’ đã có khách đặt tiền hoặc có khả năng ‘hút’ khách nhất. Những ‘chim mồi’ được bày ở chỗ dễ thấy nhất trong gian hàng. Hãy cảnh giác: khi bước vào gian hàng, bạn có thể tìm thấy những mặt hàng loại hai - những tranh tượng tồn kho của gallery – vừa mới được chuyển tới hội chợ trước ngày khai trương.

Vài kinh nghiệm khác

Trước hết, hãy mua bất cứ cuốn sách hoặc catalogue bảo tàng nào có tranh của các nghệ sĩ mà bạn quan tâm. Kiểm tra kỹ mọi hình ảnh; chú ý đến những người sở hữu tác phẩm trước đó. Tiếp theo, hãy đọc các bài viết về tác phẩm. Không cần đồng ý với tất cả mọi ý kiến đánh giá về nghệ sĩ, nhưng bạn cần biết người ta nói gì về ông/bà ấy và tác phẩm đã triển lãm ở bảo tàng hay sự kiện quan trọng nào. Cũng nên trao đổi với đại lý chính của nghệ sĩ để hiểu thêm về công việc/tác phẩm và thị trường của họ. Hãy đọc các tạp chí nghệ thuật, tìm hiểu gallery và bảo tàng từng trưng bày tác phẩm mình quan tâm. Internet cũng cung cấp rất nhiều thông tin tham khảo rất tốt về nghệ sĩ và thị trường.

 


Một gian hàng tại Hội chợ Basel Hong Kong 2016 - nơi người xem, sưu tập gia và giới kinh doanh nghệ thuật 
khắp thế giới kéo tới tham quan, gặp gỡ, giao dịch và thiết lập các mối quan hệ mới

Nếu người nghệ sĩ chưa bao giờ có tác phẩm bán tại một cuộc đấu giá, thì bạn phải tìm hiểu xem lý do tại sao: đấy là nghệ sĩ quá mới hay đại lý muốn kiểm soát và chưa muốn đưa tác phẩm của nghệ sĩ này ra đấu giá? Nói chung, biết thông tin của các thương vụ trước đây của nghệ sĩ tại nhà đấu giá, biết giá bán từ lần đầu cho tới giá hiện hành thì vẫn tốt hơn. Tuy nhiên, kết quả đấu giá không nói lên toàn bộ câu chuyện; bạn luôn phải đặt dấu hỏi về chất lượng, tình trạng, và sự thổi phồng giá trị của tác phẩm. Nếu phát hiện thấy nhiều tác phẩm từng được “mua vào” (khi một tác phẩm nghệ thuật không đáp ứng được mức giá khởi điểm của người bán, nó được nhà cái ‘mua vào’) thì đấy là một cảnh báo; và rồi dần dần bạn sẽ hiểu vì sao một số tác phẩm nghệ thuật có biến động giá rất mạnh, một số khác thì không.

 

Bối cảnh sưu tầm, khung cảnh nghệ thuật và đời sống xã hội

Không nghi ngờ gì nữa, phần lớn khung cảnh thế giới nghệ thuật đương đại cũng chính là bộ mặt thế giới nghệ thuật ngày hôm nay. Số lượng người xuất hiện tại những buổi xem tác phẩm trước phiên đấu giá hay đến hội chợ nghệ thuật ngày càng tăng. Hầu hết họ đều có tiền nhưng không mua gì cả. Tại sao? Bởi vì họ thiếu kiến thức về nghệ thuật, không đủ sành sỏi, vì thế họ sợ mua hớ. Họ hiểu biết rất ít và rất sợ để lộ sự yếu kém đó, cho nên họ giả vờ thờ ơ. Nhưng tại sao họ vẫn tới các nơi này? Thế giới nghệ thuật đương đại đang nhanh chóng trở thành một sự kiện lớn trong đời sống xã hội, và mọi người tới đó để quan sát và muốn được người khác thấy mình, càng nhiều càng tốt, và tất nhiên để xem xét và cân nhắc xem có nên mua tác phẩm nào đó hay không.

Đến những buổi xem trước tác phẩm đấu giá, các lễ khai trương và tiệc chiêu đãi của gallery hay các lễ hội như Venice, London, Basel và Miami... bạn sẽ gặp rất nhiều người mới, biết thêm các địa chỉ nghệ thuật mới và các ý tưởng nghệ thuật mới. Khung cảnh xã hội hình thành nên từ các tầng lớp xã hội khác nhau, cả những người trong cuộc lẫn ngoài cuộc, và trước khi tới các sự kiện đó, tốt nhất bạn cần phân định rõ những nhân vật nào bạn muốn gặp và xây dựng mối quan hệ. Cũng thực sự hữu ích khi được gặp gỡ những nhà sưu tập khác, vì ngay lập tức bạn có nhiều chuyện để trao đổi, học hỏi kinh nghiệm và thiết lập tình bạn mới.

Tóm lại, khung cảnh nghệ thuật đương đại đầy hấp dẫn và cũng có thể gây sốc chút ít cho bạn trong những cuộc trải nghiệm tiêu tiền vào thú sưu tầm, hoặc sẽ khiến bạn có niềm tin rằng mình ‘bỗng nhiên trở thành người quan trọng’ trong thế giới nghệ thuật.

Nào, bạn đã nhận thấy việc sưu tập nghệ thuật đương đại có đơn giản không nào?!

Phạm Long (sưu tầm & lược dịch)

 

 

Ghi chú:

Adam Lindemann là nhà đầu tư và sưu tập gia nghệ thuật đương đại tên tuổi; phụ trách chuyên mục nghệ thuật cho tờ The New York Observer; tác giả hai cuốn sách thú vị về sưu tầm nghệ thuật: “Collecting Design” và “Collecting Contemporary Art” (đều do NXB Taschen ấn hành năm 2010).

( Nguồn Tạp chí mỹ thuật Việt nam)

 

 

 

Tags:

BIỂN NHỚ

  Hoàng Kim Vũ Kìa biển chiều nay- Biển nhớ ai? Mà sao mắt sóng kh&e...

Em đi tìm Anh

          Xuân Thanh Tặng L.T.H   Em đi t&igr...